
یکی از نکات جالب توجه در قرآن، وجود توالی زمانی در آیات شریفه است. خداوند متعال که صاحب کل عقل میباشد بسیار حکیمانه سخن میگوید و نظم و ترتیب در کلام او؛ قرآن به چشم میخورد. وقتی به آیات مربوط به قیامت و بهشت و جهنم مینگریم معمولا ترتیبی زمانی در آنها مییابیم. ابتدا قیامت و حوادث مربوط به آن بیان میشود و سپس بهشت یا جهنم ذکر میگردد. براي مثال به آيه 185 سوره آل عمران نگاه كنيم:
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ
هر كسي مرگ را ميچشد؛ و شما پاداش خود را بطور كامل در روز قيامت خواهيد گرفت؛ آنها كه از آتش (دوزخ) دور شده، و به بهشت وارد شوند نجات يافته و رستگار شدهاند و زندگي دنيا، چيزي جز سرمايه فريب نيست!
در اين آيه ابتدا مرگ و سپس قيامت مطرح ميشود و پس از قيامت، جهنم و بهشت ذكر ميگردد. همچنين در سوره تغابن آيات 9 و 10 اين موضوع به چشم ميخورد :
يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللّهِ وَ يَعْمَلْ صالِحًا يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَ يُدْخِلْهُ جَنّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا اْلأَنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَدًا ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ
اين در زماني خواهد بود كه همه شما را در روز اجتماع [= روز رستاخيز] گردآوري ميكند؛ آن روز روز تغابن است (روز احساس خسارت و پشيماني)! و هر كس به خدا ايمان بياورد و عمل صالح انجام دهد، گناهان او را ميبخشد و او را در باغهايي از بهشت كه نهرها از زير درختانش جاري است وارد ميكند، جاودانه در آن مي مانند؛ و اين پيروزي بزرگ است!
وَ الَّذينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النّارِ خالِدينَ فيها وَ بِئْسَ الْمَصيرُ
اما كساني كه كافر شدند و آيات ما را تكذيب كردند اصحاب دوزخند، جاودانه در آن ميمانند، و (سرانجام آنها) سرانجام بدي است!
در اين آيه نيز به ترتيب ابتدا قيامت و سپس بهشت و جهنم عنوان ميگردد. (1) اما در برخی از آیات ماجرا به گونهای دیگر است. در سوره انعام آيه 125 خداوند ميفرمايد
فَمَنْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِْلإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَلَي الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ
آن كس را كه خدا بخواهد هدايت كند، سينهاش را براي (پذيرش) اسلام، گشاده مي سازد؛ و آن كس را كه بخاطر اعمال خلافش بخواهد گمراه سازد، سينهاش را آنچنان تنگ ميكند كه گويا ميخواهد به آسمان بالا برود؛ اين گونه خداوند پليدي را بر افرادي كه ايمان نميآورند قرار ميدهد!
سپس در آيه 126 ميفرمايد
هذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقيمًا قَدْ فَصَّلْنَا اْلآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ
و اين راه مستقيم پروردگار توست؛ ما آيات خود را براي كساني كه پند ميگيرند، بيان كرديم!
هر کس را که خداوند بخواهد هدایت کند به او شرح صدر عطا میکند، در اینصورت چنین فردی تسلیم خواهد بود و در برابر دستورات خداوندی مقاومت نمیکند. جایگاه چنین فردی را خداوند در آيه 127 بیان میکند:
لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ
براي آنها (در بهشت) خانه امن و امان نزد پروردگارشان خواهد بود؛ و او، ولي و ياور آنهاست بخاطر اعمال (نيكي) كه انجام ميدادند.
خداوند در اين آيه از بهشت صحبت ميكند و در آيه بعد يعني 128 سوره انعام خداوند ميفرمايد:
وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَميعًا
در آن روز كه (خدا) همه آنها را جمع و محشور ميسازد.
يعني در این آیه از قيامت صحبت ميشود. در واقع بعد از بهشت، از قيامت سخن به ميان ميآورد. در حاليكه ما ميدانيم ابتدا قيامت بر پا ميشود افراد حساب و كتاب شده سپس به بهشت يا جهنم برده ميشوند. چگونه است که دارالسلام (بهشت نام برده شده در انعام 127) قبل از قيامت عنوان شده است ؟ وقتي بررسي بيشتري در قرآن به عمل ميآوريم به آيات ديگري در اين رابطه برميخوريم. در سوره يونس آيه 25 خداوند بار ديگر در مورد دارالسلام سخن ميگويد(در قرآن عبارت دارالسلام فقط در این دو آیه آمده است).
وَ اللّهُ يَدْعُوا إِلي دارِ السَّلامِ وَ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلي صِراطٍ مُسْتَقيمٍ
و خداوند به سراي صلح و سلامت دعوت ميكند؛ و هر كس را بخواهد (و شايسته و لايق ببيند)، به راه راست هدايت مينمايد.
در این آیه سوره یونس خداوند به دارالسلام دعوت ميكند و درآيات 26و27 جاودان بودن خوبان در بهشت و سپس جاودان بودن بدان در جهنم مطرح ميشود،
لِلَّذينَ أَحْسَنُوا الْحُسْني وَ زِيادَةٌ وَ لا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فيها خالِدُونَ
كساني كه نيكي كردند، پاداش نيك و افزون بر آن دارند؛ و تاريكي و ذلّت، چهرههايشان را نميپوشاند؛ آنها اهل بهشتند، و جاودانه در آن خواهند ماند.
وَ الَّذينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولئِكَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ
امّا كساني كه مرتكب گناهان شدند، جزاي بدي بمقدار آن دارند؛ و ذلّت و خواري، چهره آنان را ميپوشاند؛ و هيچ چيز نميتواند آنها را از (مجازات) خدا نگه دارد! (چهرههايشان آنچنان تاريك است كه) گويي با پارههايي از شب تاريك، صورت آنها پوشيده شده! آنها اهل دوزخند؛ و جاودانه در آن خواهند ماند!
اما در آیه 28 خداوند به قیامت میپردازد(به همان صورت که در آیه 128 سوره انعام آمده است).
وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَميعًا ...